Điều tra là gì? Phân biệt thanh tra và điều tra vụ án hình sự?

Thanh tra, điều tra hình sự là gì? Phân biệt hoạt động thanh tra hình sự & điều tra của cơ quan nhà nước. Hành vi bị cấm đối với hoạt động thanh tra và điều tra.

Trong bài viết này, Anpha sẽ giúp bạn làm rõ khái niệm điều tra là gì và thanh tra là gì? Đồng thời, qua đây bạn sẽ có thể phân biệt rõ hoạt động thanh tra trong hoạt động quản lý nhà nước và hoạt động điều tra theo quy định của pháp luật tố tụng hình sự.

Thanh tra là gì?

Thanh tra là hoạt động của cơ quan thanh tra nhà nước có thẩm quyền để xem xét, đánh giá, xử lý việc thực hiện chính sách, pháp luật, nhiệm vụ, quyền hạn của cơ quan, cá nhân, tổ chức nhằm nâng cao hiệu lực và hiệu quả quản lý nhà nước.

>> Xem thêm: So sánh thanh tra và kiểm tra.

Điều tra vụ án hình sự là gì?

Điều tra là hoạt động nhằm thu thập thông tin, tài liệu và chứng cứ để làm rõ sự thật khách quan của một sự việc theo mục đích và phạm vi nhất định.

Trong lĩnh vực phòng, chống tội phạm, điều tra là hoạt động của cơ quan điều tra hoặc cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra nhằm làm rõ sự thật khách quan, toàn diện của vụ án, qua đó làm cơ sở cho việc truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc quyết định không truy cứu trách nhiệm hình sự theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự 2015.

Công tác điều tra được nhắc đến trong nhiều lĩnh vực như: điều tra dân số, điều tra kinh tế, điều tra xã hội học, điều tra vụ án hình sự… Theo đó, điều tra vụ án hình sự là một giai đoạn tố tụng hình sự, trong đó cơ quan điều tra có thẩm quyền sẽ thực hiện các biện pháp nghiệp vụ để thu thập chứng cứ, làm sáng tỏ tình tiết vụ án và xác định chủ thể thực hiện hành vi phạm tội bao gồm cả thiệt hại và trách nhiệm bồi thường do tội phạm gây ra.

>> Xem thêm: Các quy định về tố tụng.

Phân biệt thanh tra và điều tra hình sự

Về cơ bản, hoạt động thanh tra và điều tra hình sự có 5 điểm khác biệt cơ bản sau đây:

1. Chủ thể tiến hành

Theo quy định của Luật Thanh tra, chủ thể tiến hành thanh tra là các tổ chức thanh tra và chủ yếu là Đoàn thanh tra hoặc Thanh tra viên.

Các tổ chức thanh tra hiện nay bao gồm: 

• Thanh tra Chính phủ;
• Thanh tra tỉnh, thành phố;
• Thanh tra Bộ Quốc phòng;
• Thanh tra Bộ Công an;
• Thanh tra Ngân hàng Nhà nước;
• Thanh tra Cơ yếu; 
• Thanh tra được thành lập theo điều ước quốc tế và các cơ quan thanh tra khác.

Các cơ quan điều tra hiện nay bao gồm: Các cơ quan điều tra của lực lượng Công an nhân dân, Quân đội nhân dân và Viện kiểm sát nhân dân tối cao, ngoài ra còn có các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra theo quy định của pháp luật.

>> Tìm hiểu thêm: Thanh tra viên là ai.

2. Mục đích tiến hành

3. Phương pháp tiến hành

Đối với quá trình điều tra: Cơ quan điều tra sẽ áp dụng tổng hợp các biện pháp được quy định trong Bộ luật Tố tụng hình sự như: khám xét, thu giữ, tạm giữ tang vật, khám nghiệm, lấy lời khai người bị hại, lấy lời khai người làm chứng, hỏi cung bị can, trưng cầu giám định…

Đối với quá trình thanh tra: Tùy theo hoạt động thanh tra được thực hiện theo hình thức trực tiếp hoặc thực hiện trực tuyến mà điều tra viên sẽ áp dụng các phương pháp thanh tra khác nhau như đi sâu tìm hiểu, thu thập chứng cứ… từ đó rút ra kết luận và kiến nghị một cách khách quan, chính xác.

4. Chức năng, nhiệm vụ

5. Thời hạn thực hiện

Thời hạn thanh tra do Thanh tra Chính phủ thực hiện được quy định như sau:

• Tối đa 60 ngày kể từ ngày ra quyết định thanh tra;
• Trường hợp phức tạp được gia hạn 1 lần nhưng không quá 30 ngày;
• Trường hợp đặc biệt phức tạp được duyệt gia hạn lần 2 không quá 20 ngày.

Thời hạn điều tra vụ án hình sự được quy định tại Điều 172 Bộ Luật tố tụng hình sự như sau:

• Tội phạm ít nghiêm trọng: Tối đa 2 tháng, được gia hạn điều tra 1 lần không quá 2 tháng;
• Tôi phạm nghiêm trọng: Tối đa 3 tháng, được gia hạn điều tra lần 1 không quá 3 tháng, được gia hạn điều tra lần 2 không quá 2 tháng;
• Tội phạm rất nghiêm trọng: Tối đa 4 tháng, được gia hạn điều tra 2 lần, mỗi lần không quá 4 tháng;
• Tội phạm đặc biệt nghiêm trọng: Được gia hạn điều tra 3 lần, mỗi lần không quá 4 tháng. Trường hợp thời gian gia hạn điều tra đã hết nhưng tính chất vụ án rất phức tạp chưa thể kết thúc điều tra thì Viện trưởng Viện kiểm sát nhân dân tối cao có thể gia hạn điều tra thêm 1 lần không quá 4 tháng.

>> Tìm hiểu thêm: Điểm khác nhau giữa tố tụng hành chính và tố tụng dân sự.

Các hành vi bị nghiêm cấm trong hoạt động điều tra vụ án hình sự

Điều 14 Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự 2015 quy định các hành vi bị cấm trong điều tra vụ án hình sự bao gồm:

• Cố tình làm sai lệch hồ sơ vụ án; truy cứu trách nhiệm hình sự không đúng người, đúng tội; ra quyết định trái pháp luật; ép buộc cá nhân khác làm trái pháp luật; làm lộ bí mật điều tra vụ án; có hành vi can thiệp trái pháp luật vào việc điều tra;
• Bức cung, dùng nhục hình, các hình thức tra tấn hoặc có hành động đối xử, hạ nhục con người… xâm phạm quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức;
• Cản trở người bị bắt, người bị tạm giữ, bị can thực hiện quyền tự bào chữa, nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa, trợ giúp pháp lý; quyền được bồi thường thiệt hại về vật chất, tinh thần và phục hồi danh dự; quyền khiếu nại, tố cáo;
• Cản trở người bào chữa, người trợ giúp pháp lý thực hiện việc bào chữa, trợ giúp pháp lý;
• Chống đối, cản trở hoạt động điều tra hình sự hoặc tổ chức, lôi kéo, xúi giục, kích động, cưỡng bức người khác chống đối, cản trở hoạt động điều tra hình sự; 
• Xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản của người thi hành công vụ trong điều tra hình sự.

Có thể bạn cần:

>> Dịch vụ khởi kiện quyết định hành chính;

>> Dịch vụ tư vấn pháp luật theo từng vụ việc;

>> Dịch vụ giải quyết tranh chấp hợp đồng dân sự.

Các hành vi bị nghiêm cấm khi thực hiện hoạt động thanh tra

Điều 6 Luật Thanh tra 2025 quy định những hành vi sau đây bị nghiêm cấm trong hoạt động thanh tra, bao gồm:

• Cố ý không ra quyết định thanh tra trong trường hợp phải tiến hành thanh tra;
• Tiến hành thanh tra không đúng thẩm quyền, không đúng với nội dung trong quyết định thanh tra hoặc kế hoạch thanh tra đã được phê duyệt;
• Có hành vi nhận hối lộ, môi giới hối lộ, đưa hối lộ trong hoạt động thanh tra; 
• Lợi dụng chức vụ và quyền hạn thanh tra để thực hiện hành vi trái pháp luật, gây khó khăn, phiền hà cho đối tượng thanh tra và cá nhân, tổ chức khác; lạm quyền trong quá trình tiến hành hoạt động thanh tra;
• Bao che, cố tình bỏ lọt hành vi vi phạm pháp luật, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; 
• Cố ý kết luận không đúng sự thật, không có căn cứ pháp luật; 
• Cố ý quyết định, xử lý trái pháp luật; 
• Không thực hiện kiến nghị khởi tố và chuyển hồ sơ vụ việc có dấu hiệu tội phạm được phát hiện qua quá trình thanh tra đến cơ quan điều tra theo quy định; 
• Không xử lý hoặc kiến nghị xử lý đối với cá nhân, tổ chức có hành vi vi phạm pháp luật, tham nhũng, lãng phí, tiêu cực; 
• Không xử lý hoặc kiến nghị xử lý, thu hồi tiền, tài sản bị thất thoát, lãng phí, chiếm đoạt được phát hiện qua hoạt động thanh tra;
• Tiết lộ thông tin, tài liệu liên quan đến cuộc thanh tra khi chưa kết luận thanh tra chưa được công khai;
• Can thiệp trái pháp luật vào hoạt động thanh tra; có tác động làm sai lệch kết quả thanh tra, kết luận, kiến nghị thanh tra;
• Không cung cấp hoặc cung cấp thông tin, tài liệu không kịp thời, không đầy đủ, không trung thực, thiếu chính xác; có hành vi chiếm đoạt, làm sai lệch hoặc tiêu hủy tài liệu, vật chứng liên quan đến nội dung thanh tra;
• Có hành vi chống đối, cản trở, đe dọa, trả thù, mua chuộc, trù dập người tiến hành thanh tra, người thẩm định, người giám sát hoặc người cung cấp thông tin cho cơ quan thanh tra gây khó khăn cho hoạt động của tổ chức thanh tra;
• Hành vi khác bị nghiêm cấm theo quy định pháp luật.

Trên đây là nội dung so sánh về hoạt động thanh tra trong lĩnh vực quản lý nhà nước và hoạt động điều tra trong lĩnh vực phòng chống tội phạm. Bạn có thể theo dõi website ketoananpha.vn để cập nhật các thông tin mới nhất về chính sách pháp luật và kế toán thuế hoặc có thể liên hệ Anpha theo số 0984 477 711 (Miền Bắc) - 0903 003 779 (Miền Trung) - 0938 268 123 (Miền Nam) để nhận được hỗ trợ tư vấn từ luật sư.