Phòng xét xử thân thiện - Nguyên tắc xử lý người chưa thành niên phạm tội, người dưới 18 tuổi phạm tội theo Luật Tư pháp người chưa thành niên mới nhất?
1. Quy định bố trí phòng xét xử thân thiện
Phòng xét xử thân thiện (có thể gọi là phòng xử án thân thiện) là phòng có chức năng xét xử các vụ việc thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa Gia đình và người chưa thành niên.
Theo Bộ luật Tố tụng hình sự 2015 và Luật Tư pháp người chưa thành niên năm 2024, để phù hợp với người dưới 18 tuổi thì phòng xét xử thân thiện cũng cần được bố trí thân thiện nhằm giảm bớt căng thẳng, tránh gây áp lực tâm lý và đảm bảo phù hợp với nguyên tắc tố tụng thân thiện.
Tuy nhiên, vì phòng xét xử thân thiện vẫn là phòng xử án nên việc bố trí vẫn cần tuân thủ một số quy định theo Thông tư 01/2017/TT-TANDTC như:
- Phải có Quốc huy của nước CHXHCN Việt Nam;
- Tường phòng sơn màu xanh;
- Bàn ghế sử dụng kiểu dáng văn phòng;
- Có treo bảng nội quy với thiết kế chữ trắng, nền xanh bên ngoài cửa chính;
- Có biển ghi chức danh, tư cách của các thành phần tham gia theo quy chuẩn sau:
- Người tiến hành tố tụng: Chữ vàng, nền đỏ;
- Người tham gia tố tụng: Chữ trắng, nền xanh.
- Có trang bị hệ thống mạng và thiết bị điện tử phục vụ quá trình xét xử (tùy điều kiện thực tiễn).
Theo Điều 149 Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, vị trí ngồi của phiên tòa thân thiện phải được sắp xếp trên cùng một mặt phẳng theo dạng hình tròn, không dùng bục ngăn cách như các phiên tòa thông thường. Người chưa thành niên có liên quan đến vụ việc được phép ngồi cạnh những cá nhân sau:
- Người đại diện hợp pháp;
- Người bào chữa;
- Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.
Theo Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, hình thức xét xử thân thiện áp dụng cho người chưa thành niên phạm tội ở độ tuổi từ đủ 14 tuổi cho đến dưới 18 tuổi. Điều này nhằm đảm bảo không ảnh hưởng đến tâm lý của đối tượng, tạo điều kiện sửa đổi và phát triển lành mạnh.
Mặt khác, nếu người chưa thành niên tham gia với tư cách là người bị hại hoặc nhân chứng thì sẽ ngồi tại phòng cách ly. Trường hợp không sắp xếp được phòng cách ly sẽ ngồi tại phòng xét xử, khu vực ngồi sẽ được ngăn cách với bị cáo.
Tham khảo thêm:
>> Phân biệt thanh tra và điều tra hình sự;
>> Người chưa thành niên là gì.
Nguyên tắc tố tụng thân thiện đối với người chưa thành niên
1. Thành phần tham gia tố tụng
➤ Thẩm quyền xét xử vụ án hình sự tội phạm dưới 18 tuổi
Thông tư 14/2025/TT-TANDTC - một trong những Thông tư hướng dẫn Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định Tòa Gia đình và người chưa thành niên có thẩm quyền xét xử vụ án hình sự nếu thuộc các trường hợp sau:
- Người chưa thành niên là bị can/bị cáo;
- Người chưa thành niên là người bị hại thuộc diện:
- Bị tổn thương tâm lý nghiêm trọng do hành vi vi phạm, luôn trong tình trạng hoảng loạn và suy nhược thể chất lẫn tinh thần;
- Có điều kiện sống và phát triển không lành mạnh (trẻ mồ côi, bị bạo hành…).
Các trường hợp khác (bao gồm trường hợp người chưa thành niên là nhân chứng) sẽ thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa Hình sự.
➤ Người đại diện
Người đại diện hợp pháp của người chưa thành niên phạm tội có quyền và nghĩa vụ tham dự phiên tòa và các thủ tục tố tụng liên quan. Tuy nhiên, những cá nhân sau đây sẽ không được đại diện cho người chưa thành niên bị buộc tội:
- Là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hành vi phạm tội của bị cáo;
- Việc tham gia tố tụng của người này ảnh hưởng xấu đến tâm lý của bị cáo, cản trở việc xác minh sự thật.
➤ Người bào chữa
Người chưa thành niên bị buộc tội có quyền tự bào chữa hoặc nhờ người khác bào chữa. Người đại diện hợp pháp của họ cũng có quyền lựa chọn người bào chữa, tuy nhiên cá nhân được ủy quyền bào chữa phải có sự đồng ý của bị cáo. Trường hợp không có người bào chữa thì cơ quan có thẩm quyền sẽ chỉ định theo quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự.
➤ Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp
Theo Điều 5 Thông tư 14/2025/TT-TANDTC, người chưa thành niên là người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của người chưa thành niên có thể nhờ sự hỗ trợ từ những đối tượng sau đây để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho mình (*):
- Luật sư;
- Trợ giúp viên pháp lý;
- Bào chữa viên nhân dân;
- Cá nhân khác đã thành niên.
Lưu ý:
(*) Tòa án phải thông báo quyền này cho người chưa thành niên là người bị hại.
Giai đoạn khởi tố và điều tra cũng phải đảm bảo tính thân thiện nhằm bảo vệ tính mạng, tâm lý và danh dự, nhân phẩm của người chưa thành niên. Các cán bộ được yêu cầu phải dùng từ ngữ chuẩn mực, phù hợp với lứa tuổi, giới tính và khả năng nhận thức của đối tượng.
Dưới đây là một số quy định cho quy trình lấy lời khai đối với tội phạm chưa thành niên:
- Phải có sự tham gia của một trong các cá nhân sau (*):
- Người đại diện hợp pháp;
- Người bào chữa;
- Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp;
- Chuyên gia tâm lý, y tế, công tác xã hội (nếu cần).
- Thời gian lấy lời khai tối đa 2 lần/ngày, không quá 2 tiếng/lần trừ trường hợp:
- Phạm tội có tổ chức;
- Có nhiều tình tiết phức tạp;
- Ngăn chặn đối tượng khác phạm tội;
- Cần nhanh chóng truy bắt đồng phạm đang bỏ trốn;
- Truy tìm tang vật, công cụ, phương tiện gây án hoặc vật chứng khác của vụ án.
- Không lấy lời khai vào ban đêm, trừ trường hợp:
- Bắt giữ khẩn cấp;
- Truy bắt đồng phạm đang bỏ trốn;
- Ngăn chặn đối tượng khác phạm tội.
- Biên bản lấy lời khai chỉ có giá trị pháp lý khi có điểm chỉ hoặc có chữ ký của các đối tượng sau đây:
- Người đại diện hợp pháp;
- Người bào chữa;
- Người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.
- Phải tạm dừng ngay việc lấy lời khai nếu người chưa thành niên có dấu hiệu căng thẳng, mệt mỏi… dẫn đến việc có thể khai báo thiếu chính xác, không đầy đủ. Đồng thời, người có thẩm quyền tiến hành tố tụng phải cân nhắc, xem xét mọi biện pháp phù hợp để có thể giảm tối đa thời gian và số lần lấy lời khai của người chưa thành niên.
Lưu ý:
(*) Trong trường hợp cần giữ bí mật điều tra đối với tội xâm phạm an ninh quốc gia thì việc lấy lời khai người chưa thành niên sẽ được thực hiện theo Bộ luật Tố tụng hình sự.
Tham khảo thêm:
>> Phân biệt áp giải và dẫn giải;
>> Tổng hợp tội danh tử hình tại Việt Nam;
>> Trình tự thi hành án tử hình.
➤ Quy định về quá trình xét xử người chưa thành niên
Phòng xét xử thân thiện nơi diễn ra phiên tòa hình sự không áp dụng còng tay hoặc các biện pháp cưỡng chế khác, trừ trường hợp người phạm tội dưới 18 tuổi có phản ứng tiêu cực. Trang phục của người tiến hành tố tụng được quy định như sau:
- Thẩm phán: Trang phục hành chính của Tòa án;
- Kiểm sát viên: Trang phục phù hợp, không mặc trang phục của Viện kiểm sát nhân dân.
Ngoài người đại diện hợp pháp thì người làm công tác xã hội cũng có thể tham gia nếu được yêu cầu. Quy trình xét xử của Tòa án phải đảm bảo phù hợp với nhận thức của đối tượng, đặt câu hỏi dễ hiểu và tránh hỏi cùng lúc nhiều vấn đề.
Việc xử lý người chưa thành niên phạm tội được chia làm 2 trường hợp như sau:
- Trường hợp đủ điều kiện áp dụng các biện pháp xử lý chuyển hướng ➜ Hội đồng xét xử ra quyết định áp dụng biện pháp này đối với người dưới 18 tuổi phạm tội;
- Trường hợp cần xây dựng hoặc bổ sung kế hoạch xử lý chuyển hướng ➜ Hội đồng xét xử tạm dừng phiên tòa tối đa 10 ngày để người làm công tác xã hội thực hiện việc này, sau đó tiếp tục xét xử theo quy định của pháp luật.
➤ Quy định về thời hạn tạm giam đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
Sau khi tuyên án hoặc ra quyết định xử lý, Hội đồng xét xử có quyền quyết định tạm giam hoặc gia hạn tạm giam đối với tội phạm chưa thành niên thuộc 1 trong 2 trường hợp dưới đây:
- Trường hợp đã bị tạm giam trước đó nhưng xét thấy cần tiếp tục tạm giam để đảm bảo thi hành bản án, quyết định ➜ Quyết định gia hạn tạm giam;
- Trường hợp không bị tạm giam nhưng có căn cứ xác định có nguy cơ tiếp tục phạm tội, bỏ trốn ➜ Quyết định tạm giam.
Khoản 8 Điều 151 Luật Tư pháp người chưa thành niên quy định thời hạn tạm giam đối với người chưa thành niên như sau:
- Không quá 45 ngày tính từ ngày tuyên án;
- Không quá 25 ngày tính từ ngày ra quyết định áp dụng biện pháp giáo dục tại trường giáo dưỡng.
Tham khảo thêm:
>> Giám sát điện tử là gì;
>> Quy định về trại giáo dưỡng cho trẻ em hư.
Các câu hỏi liên quan đến nguyên tắc xét xử thân thiện người chưa thành niên
1. Phòng xét xử thân thiện cho người chưa thành niên phạm tội là gì?
Phòng xử án thân thiện dùng để xét xử các vụ án thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa Gia đình và người chưa thành niên. Đây là phiên tòa xét xử đặc biệt dành cho người phạm tội khi chưa đủ 18 tuổi, cụ thể là người từ đủ 14 - dưới 18 tuổi.
>> Xem chi tiết: Phiên tòa xét xử thân thiện là gì.
2. Độ tuổi của người chưa thành niên phạm tội theo Luật Tư pháp người chưa thành niên?
Điều 12 Bộ luật Hình sự 2015 quy định trách nhiệm hình sự của người dưới 18 tuổi như sau:
- Người từ đủ 16 tuổi trở lên chịu trách nhiệm hình sự cho mọi tội danh, trừ những tội danh có quy định đặc biệt về độ tuổi của đối tượng tại thời điểm vi phạm;
- Người từ đủ 14 - dưới 16 tuổi chịu trách nhiệm hình sự cho một số tội danh nhất định.
Theo Luật Tư pháp người chưa thành niên 2024, người chưa thành niên phạm tội là người từ đủ 14 tuổi cho đến dưới 18 tuổi. Do đó, phiên tòa xét xử thân thiện sẽ áp dụng cho các đối tượng vi phạm trong độ tuổi này nhằm tạo điều kiện sửa đổi và phát triển lành mạnh.
>> Xem ngay: Độ tuổi áp dụng phiên tòa xét xử thân thiện.
3. Trình tự tố tụng hình sự thân thiện với người chưa thành niên phạm tội
Việc đối xử thân thiện với người chưa thành niên phạm tội trong quá trình lấy lời khai cũng được đề cao thông qua các tiêu chí sau đây:
- Cán bộ phải dùng từ ngữ chuẩn mực;
- Phải có sự tham gia của người đại diện hoặc bào chữa cho bị cáo;
- Lấy lời khai tối đa 2 lần/ngày, không quá 2 tiếng/lần và không lấy lời khai vào ban đêm, trừ trường hợp đặc biệt theo quy định của Luật;
- Câu hỏi đặt ra trong quá trình lấy lời khai và tranh luận tại phiên tòa xét xử phải đảm bảo dễ hiểu, tránh hỏi nhiều vấn đề cùng lúc hoặc gây sức ép với người chưa thành niên phạm tội.
>> Có thể bạn cần: Thủ tục tố tụng thân thiện với người chưa thành niên.
4. Quy định còng tay tội phạm có áp dụng với người chưa thành niên phạm tội không?
Thông thường, tội phạm bị còng tay trong quá trình áp giải và xét xử hình sự tại phiên tòa. Tuy nhiên, nguyên tắc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội sẽ không áp dụng hình thức còng tay hoặc các biện pháp cưỡng chế khác trong quá trình xét xử, trừ khi bị cáo có biểu hiện không hợp tác.
>> Tham khảo thêm: Quy định còng tay tội phạm dưới 18 tuổi.
5. Thời hạn tạm giam người dưới 18 tuổi phạm tội là bao lâu?
Thời gian tạm giam còn tùy vào khung hình phạt cho người dưới 18 tuổi mà Hội đồng xét xử tuyên án hoặc ra quyết định, cụ thể:
- Trường hợp đã tuyên án ➜ Không quá 45 ngày kể từ ngày tuyên án;
- Trường hợp thực hiện giáo dục tại trại giáo dưỡng ➜ Không quá 25 ngày kể từ ngày công bố quyết định.
>> Xem chi tiết: Thời hạn tạm giam để điều tra xét xử người chưa thành niên.